Ik heb een overdosis negativiteit. Waar ik ook kijk, het is slecht nieuws. Negatieve content genereert de meeste clicks en daarmee de meeste advertentie-inkomsten, dus naast alle ellende in de wereld krijgen we op social media nóg meer negatieve content voorgeschoteld: boze rants, video’s waarin mensen aan de schandpaal worden genageld, ruzie maken of elkaar afzeiken, lijstjes met de slechtste break-ups ever, de grootste flops ever, de slechtste acteurs ever. Zelden lijstjes met grootste successen of liefste momenten.

Tijd voor een (social) media-break dus. Als antigif luister ik op wandelingen alleen de podcast Heavyweight, waarin presentator Jonathan Goldstein gewone mensen helpt met het afsluiten van een onaf hoofdstuk in hun leven. Soms pijnlijk, soms hilarisch maar altijd menselijk. Ontroerende en liefdevolle verhalen die eindigen in verzoening, of dat nou verzoening met een ander, met gemaakte keuzes, met het verleden of met het lot is. Ik verlang zó naar liefdevolle verzoeningen, menselijkheid en eenvoud.

Thuis kijk ik voor de duizendste keer alle seizoenen van Friends, de ultieme feelgood-serie, een van de beste antidepressiva die er zijn.
Ineens realiseer ik me dat het niet alleen het feelgood-element is dat ervoor zorgt dat ik er zoveel troost in vind. Het is ook een herinnering aan een tijd dat het leven nog heel simpel en overzichtelijk was. Er was toen nog sprake van een gedeelde waarheid, er was consensus over wat ‘normaal’ was. Die consensus zorgde voor veilige voorspelbaarheid, voor houvast, en dat was fijn: het leven was al ingewikkeld genoeg.

En dit is geen ‘vroeger was alles beter’, het is heel feitelijk: we hebben in relatief korte tijd flink wat waarheden moeten herzien.

• Tussen 1948 en 1965 werd in verschillende mensenrechtenverdragen vastgelegd dat alle mensen, ongeacht hun kleur, als gelijken moesten worden behandeld. Daar vloeide ook uit voort dat discriminatie werd verboden en de laatste koloniën werden opgegeven, dus er moet een nieuw evenwicht gevonden worden na eeuwen ongelijkheid en racisme.
• Juridische gelijkheid tussen mannen en vrouwen in Nederland volgde iets later. Hoewel handelingsonbekwaamheid van getrouwde vrouwen in 1956 werd afgeschaft, duurde het nog tot 1980 voor de Algemene Wet Gelijke Behandeling (AWGB) inging, die discriminatie op basis van geslacht in werk, onderwijs, huisvesting en dienstverlening verbood. Ook op dat vlak is het dus zoeken naar een nieuw evenwicht.
• Eind jaren 90 ontstond er door de komst van het internet een virtuele, parallelle wereld met eigen gedragscodes. Iedereen kon haar, zijn of hun visie delen, ook zonder kennis van zaken.  In de veilige, anonieme omgeving vonden ook mensen met extreme ideeën elkaar, versterkten elkaar en vormden gemeenschappen. Het spuien van ongefundeerde meningen werd steeds normaler.
• Sinds 2014 veranderde het straatbeeld door een toename van migratie, gevoed door mondiale onrust. De samenleving moest zich opnieuw verhouden tot diversiteit.
• In 2016 werd een president verkozen die haat en desinformatie verspreidde en legitimeerde.
• In 2017 barstte #MeToo los, waardoor we ons ‘paringsgedrag’ moesten ontleden, analyseren en herzien.

Het waren noodzakelijke en waardevolle ontwikkelingen, maar het zorgde er wel voor dat de grond onder onze voeten wat onvast werd – en toen volgde in 2020 de coronacrisis, die ons enorm verdeelde en de term ‘waarheid’ maximaal oprekte.

Anno 2025 is er geen sprake meer van een gedeelde waarheid. Feiten zijn geen feiten meer maar meningen. Wetenschap, instituties en nieuwsbronnen die als betrouwbaar werden gezien worden gewantrouwd, en termen als respect en compassie zijn vieze woorden geworden.

Ik denk dat er een gevaarlijke cyclus is ontstaan die onze waarheid verder kan blijven verbrokkelen: social media (verspreiden van desinformatie), een toename van populistische politici (legitimeren van desinformatie) en… ons eigen brein.

Dopamine is een neurotransmitter die betrokken is bij patroonherkenning en betekenisgeving, dus het ordenen van wat je ziet en hoort. In normale omstandigheden helpt het ons bijvoorbeeld om verbanden te leggen, doelen te stellen en nieuwsgierig te blijven. Maar wanneer dopamineactiviteit te hoog wordt, gaan we patronen zien die er niet zijn of toevalligheden over‑interpreteren. Intensief socialmediagebruik jaagt die dopaminecycli voortdurend aan, waardoor je systeem ontregeld raakt en steeds meer prikkels nodig heeft. Dat vergroot de kans op cognitieve vervormingen zoals zwart-wit denken, wantrouwen en complottheorieën.

Veel content creators zijn logischerwijs extreem actief op social media. Je kunt zelf al bedenken hoe die cyclus in werking blijft: een influencer post desinformatie, complottheorieën of haatposts, populistische politici spinnen er garen bij en nemen steeds verstrekkender beslissingen, wat voor influencers weer aanleiding is voor het plaatsen van desinformatie, complottheorieën of haatposts. Ondertussen blijven wij, op zoek naar betekenis en houvast in deze chaos, ook maar doorklikken op social media en ons brein ontregelen. En zo houden we die cyclus gaande en nemen de gevolgen steeds verder toe.

Ik moet denken aan dat bekende verhaal uit de Cherokee-traditie.
Een grootvader vertelt zijn kleinzoon dat er in ieder mens twee wolven strijden. De ene wolf staat voor kwaad: woede, jaloezie, hebzucht, arrogantie, wrok. De andere wolf staat voor goed: vreugde, vrede, liefde, hoop, nederigheid, compassie.
De kleinzoon vraagt: “Welke wolf wint?”
De grootvader antwoordt: “De wolf die je voedt.”

Misschien is het tijd om bewuster te kiezen welke wolf we voeden. Dat we bewust kiezen waar we op klikken en wat we delen, en aan welk verdienmodel we bijdragen. Want zelfs in deze chaos hebben we invloed op wat groeit, zowel in onszelf als in de wereld om ons heen.

 

 

---

In Hoe negatieve prikkels ons brein beïnvloeden kun je lezen wat het fysiologische effect van teveel negativiteit op je brein is.
Hieronder een geestige uitleg (vijf minuten) over dopamine en complottheorieën.