Op 3 augustus 1915 voer de Katwijkse visserslogger Noordzee V uit met dertien man aan boord, in leeftijd variërend van 13 tot 43. Ze zouden zes weken op zee blijven.

Na een paar weken kruiste een ander schip, De Hoop, hun pad op zee. De schipper van De Hoop zou later vertellen dat een paar bemanningsleden bij hem aan boord waren geweest en hem brieven hadden gegeven met het verzoek die mee terug te nemen naar Katwijk. Toen de schipper verbaasd vroeg of ze zelf niet op de terugweg waren, kreeg hij als antwoord dat Katwijk verwoest was en ze onderweg waren naar Jeruzalem. Terwijl de groep terugging naar de Noordzee V, bleef één van hen achter en smeekte de schipper om aan boord van De Hoop te mogen blijven, wat hij weigerde.

Op 12 september, vijf weken nadat de Noordzee V was uitgevaren, vond een Noors vrachtschip de logger stuurloos dobberend op de Doggersbank. Alles aan boord van de Noordzee V was gesloopt. De zeilen waren aan flarden gescheurd, het dek zat onder het bloed en van de dertien man waren er nog maar tien over. Die leken hun verstand kwijt te zijn, dus de bemanning van het Noorse schip besloot ze vast te ketenen voordat ze de restanten van de Noordzee V naar de dichtstbijzijnde haven sleepten: het Engelse Tyne.

Alle leden van de bemanning, op twee dertienjarige jongens na, werden opgenomen in gestichten in Oegstgeest en Medemblik.

Er gaan veel verhalen rond over wat er in die weken is gebeurd aan boord van de Noordzee V. Wat zo goed als vaststaat is dat één van de bemanningsleden – een grote, sterke en charismatische man – ervan overtuigd raakte dat de Heilige Geest in hem was, ze onderweg moesten naar Jeruzalem en het schip gezuiverd moest worden van Satans aanwezigheid. Hij trok het grootste deel van de bemanning mee in zijn overtuiging. Dat zuiveren begon bij voorwerpen op, en onderdelen van het schip (wat de volledige onttakeling verklaart) en leidde uiteindelijk tot de moord op drie bemanningsleden.

Hoewel er kort na de vondst van de Noordzee V wel wat over verscheen in verschillende kranten (klik hier voor een selectie) is het niet een heel bekend verhaal: er zijn in die ruim honderd jaar maar een paar publicaties geweest die het brede publiek bereikten.

Psychiater, arts en dichter Johan W. Schotman was van 1917 tot 1921 als huisarts werkzaam in Oegstgeest, waar hij de samenvattingen van de verhoren van de overlevenden onder ogen kreeg. Dat inspireerde hem tot het schrijven van een lang gedicht over het drama: De blinde vaart. In 1941 bracht hij een prozabewerking van het gedicht uit en in 1946 verscheen het integraal in de bundel Hellevaart.

Drs J.D. Burgerhout, zelf een Katwijker, deed tien jaar onderzoek. De resultaten publiceerde hij in 2000 in een (zeer lezenswaardig) bundeltje dat nog steeds te koop is.

In 1999 bracht Robert Haasnoot, ook Katwijker, zijn roman Waanzee uit, dat gebaseerd is op de gebeurtenissen en tot nu toe waarschijnlijk het bekendst is.

Een van de redenen dat er relatief weinig over bekend is bij het brede publiek, is dat de Katwijkse gemeenschap er alles aan heeft gedaan om het drama te begraven. Het begon ermee dat de overlevenden na een jaar alweer rondliepen in Katwijk, wat heel ingewikkeld moet zijn geweest voor de nabestaanden van de drie vermoorde opvarenden. Het was destijds ook niet gebruikelijk om te praten over moeilijke dingen, het leven ging door. Om er niet steeds mee geconfronteerd te worden, hun godsdienst er een grote rol in had gespeeld en om te voorkomen dat de families elkaar in de haren zouden vliegen, werden de namen en de psychiatrische – en onderzoeksdossiers in 1925 voor honderd jaar verzegeld. Het eindjaar zou uiteindelijk 2044 worden, omdat het laatste onderzoeksdocument in 1944 werd toegevoegd.

Recent (juli 2026) is de zesdelige podcast Zwijgen aan Zee uitgekomen, gemaakt door de jonge journalist Roeland Wendel die zelf ook uit Katwijk komt. Wendel onderzoekt in de podcast niet alleen het verhaal zélf, maar ook het zwijgen dat van generatie op generatie is doorgegeven. Ik heb geboeid geluisterd, maar er is inmiddels ook stevige kritiek op de podcast geuit door onderzoeksjournalist Bart Droog (lees hier zijn artikel).

Doordat we heden ten dage meer praten en er meer bekend is over de impact van trauma, lijken de nieuwe generaties ook steeds vaker de opgravers en hekkensluiters te zijn. Ik kom zelf uit een zwijgcultuur en weet uit ervaring dat zwijgen over traumatische gebeurtenissen niets goeds oplevert: zwijgen staat verwerking in de weg en zorgt ervoor dat verhalen een eigen, ongecontroleerd leven gaan leiden. Ik hoop dan ook van harte dat de podcast van Wendel, en de reacties erop eraan bijdragen dat de Katwijkers zélf ook hun zwijgen gaan bevragen, en misschien samen in staat zijn om hun collectieve trauma te verwerken.

 

Factoren die mijns inziens van invloed zijn geweest
Ik geloof in algemene zin niet in het begrip ‘godsdienstwaanzin’: ik denk dat religie alleen een vorm is waarin waanzin zich kan uiten. Hieronder de drie factoren die naar mijn mening de grootste rol hebben gespeeld.

Oorlogsdreiging
Nederland hanteerde sinds 1830 een neutraliteitsbeleid en had decennialang relatieve rust gekend. Toen de Eerste Wereldoorlog uitbrak in juli 1914 veroorzaakte dat dan ook een schokgolf. Hoewel Nederland niet direct bij de oorlog betrokken was speelde die zich wel pal over de grens af, wat een voortdurende dreiging betekende. Daarnaast werd het land overspoeld door duizenden Belgische vluchtelingen, wat de samenleving en de economie enorm onder druk zette.

In het geïsoleerde Katwijk aan Zee, dat bestond uit een gesloten en streng gereformeerde gemeenschap, ging het dagelijks leven nog gewoon door. Dat veranderde in 1915 toen de oorlog meer door begon te werken in Nederland: er was meer schaarste, en duizenden jongens en mannen konden niet bijdragen aan de economie. Zij zaten maanden in kazernes omdat Nederland in staat van paraatheid moest blijven. De oorlogsdreiging was dus sterker voelbaar, ook in Katwijk. We herkennen dat vast anno nu: het besef dat het leven dat je kent kwetsbaar is, dat het zó over kan zijn en je leefomgeving in puin ligt.

Isolement
Binnen cults is isolement een belangrijke component. Normaal vergt het langdurige beïnvloeding om leden los te krijgen van hun vrienden en familie. Dat isolement was aan boord van de Noordzee V al een gegeven: de jongens en mannen brachten wekenlang met elkaar door op open zee.

De kracht van de groep
Er zijn verschillende onderzoeken gedaan naar groepsgedrag. De uitkomsten zijn confronterend (en overigens ook relevant in onze tijd van social media en algoritmes).

In de jaren 50 voerde Solomon Asch, pionier in de sociale psychologie, een aantal experimenten uit die later bekend zouden worden als de Asch conformity experiments. Wat hij aantoonde, was dat het merendeel van een groep de waarheid bepaalt, zelfs als die waarheid niet dé waarheid is. Concreet: als acht van de tien mensen zeggen dat een blauwe tafel groen is, is er een grote kans dat de overige twee ook zeggen dat de tafel groen is. Maar liefst 35% ging mee in de ‘onware’ waarheden.

Bij het Milgram-experiment uit de jaren zestig moesten groepsleden leerlingen steeds zwaardere schokken geven bij foute antwoorden. 100% van de deelnemers ging door tot schokken van 300 volt, en 65% ging zelfs door tot het maximum van 450 volt, al ervoeren ze daar wel extreme stress bij. Gelukkig waren de schokken niet echt – de ‘leerlingen’ waren acteurs, maar het toont aan hoever mensen kunnen gaan onder druk van de groep en autoriteit.

Dan heb je ook nog het Stanford Prison Experiment uit de jaren 70, waarin werd onderzocht hoe snel gewone mensen extreem gedrag gaan vertonen als ze macht krijgen. Vierentwintig mannelijke studenten werden willekeurig ingedeeld als bewaker of gevangene. Zij zouden twee weken doorbrengen in het ‘gevangeniscomplex’ dat in de kelder van Stanford University was nagebouwd, en de onderzoeker, psycholoog Philip Zimbardo, nam zelf deel als ‘hoofdopzichter’. Al snel begonnen de ‘bewakers’ psychologisch geweld, vernedering en intimidatie te gebruiken, en de ‘gevangenen’ werden passief en angstig. De machtsdynamiek werd zo intens dat Zimbardo zich zelf ook verloor in zijn rol, en een buitenstaander (psycholoog Christina Maslach) moest ingrijpen omdat ze geschokt was door de misstanden. Het experiment liep zo uit de hand dat het na zes dagen moest worden afgebroken. Op YouTube is een docu van National Geographic te vinden over het experiment.

Zelfs de perceptie van pijn kan beïnvloed worden door de groep, zo bleek uit het onderzoek Social influence on pain (Koban & Wager) uit 2015. Deelnemers kregen vóór een pijnprikkel te horen dat anderen het heel pijnlijk of minder pijnlijk vonden. Niet alleen hun perceptie van pijn bleek daardoor te veranderen, zelfs de huidgeleiding veranderde erdoor.