Stel je voor: je bent door de strenge sollicitatieprocedure van je droombaan gekomen. Van de driehonderd kandidaten ben jij één van de vijftig die door mag. Je voldoet aan alle eisen: je hebt de juiste leeftijd, je bent ongehuwd en hebt geen kinderen, je zit onder het voorgeschreven gewicht, je lengte valt binnen de norm, je gezicht voldoet aan de criteria (geen haakneus, geen bobbel, niet scheef door een oude breuk, niet te breed), je lippen zijn niet te vol, je maten zijn precies goed tot en met de omtrek van je kuiten en enkels aan toe. Je hebt een Europees uiterlijk, dus een lichte huidskleur en geen kroeshaar. In het contract dat je ondertekent staat dat je dienstverband automatisch eindigt zodra je trouwt of een bepaalde leeftijd bereikt (32 of soms 35). Maar goed, je bent jong, dus dat lijkt nog ver weg.

Je droombaan blijkt precies dat: je werkt hard, maar bent omringd door luxe en krijgt een bijna koninklijke behandeling. Sommige dingen zijn wat minder prettig, zoals het strakke en onpraktische uniform dat je moet dragen (inclusief schoenen die pijn doen en een hoedje dat je nooit af mag zetten), het feit dat je alleen één van de zes voorgeschreven kapsels mag dragen of dat je geen doorgroeimogelijkheden hebt – promotie is uitgesloten. En dan die verplichte weegmomenten om de paar weken: zit je boven het toegestane gewicht, dan word je uit het rooster gehaald en niet betaald tot je weer op het juiste gewicht zit. Het bedrijf maakt reclame waarin jij en je collega’s een van de belangrijkste USP’s bent, naast het luxe eten. Eten en seks verkopen immers altijd. In de reclames worden jij en je collega’s neergezet als sexy en dienstbaar, en misschien zelfs als potentiële partner voor een van de bezoekers, die over het algemeen van het andere geslacht zijn. Toespelingen, avances of ernstiger ongewenst gedrag tijdens je werk zijn dan ook meer regel dan uitzondering. Maar ach, het is een baan waar veel van je vrienden jaloers op zijn en met dat ongewenste gedrag kom je overal in aanraking, dus je neemt het maar op de koop toe.

Rare droombaan, toch? Of is dit een fragment uit The Handmaid’s Tale? Nee, dit was hoe het er voor stewardessen aan toeging zo tussen 1950 en 1975.

Ik maak heel even een sprongetje naar ver daarvóór – dat maakt het allemaal nog net iets bizarder.

In de beginjaren van de luchtvaart (1910-1920) was er überhaupt geen cabinepersoneel: er waren alleen piloten en passagiers. Vanaf eind jaren twintig kwamen daar jonge mannen bij, manusjes-van-alles: ze hielpen met bagage, deelden eten uit en signaleerden motorproblemen. Eind jaren twintig werd het een officieel beroep: vliegdienst-steward, kortweg steward genoemd.

In 1930 werd in de VS verpleegkundige Ellen Church als eerste vrouw in die rol aangenomen door Boeing Air Transport, maar dat was destijds nog een uitzondering. Vijf jaar later, in 1935, nam KLM de eerste drie stewardessen aan – vrouwen met een verpleegkundige achtergrond bleken handig voor medische situaties zoals hoogteziekte, maar het was nog steeds een nieuwigheid in een door mannen gedomineerd werkveld. Dat veranderde vanaf het eind van de jaren dertig: wat later de Tweede Wereldoorlog zou worden genoemd werd een reëel scenario, dus landen begonnen met het mobiliseren van hun legers. Hierdoor, en helemaal toen de oorlog uitbrak, ontstond er een tekort aan jonge mannen op de arbeidsmarkt en werden meer vrouwen opgeleid voor, en ingezet in, de verpleging. Luchtvaartmaatschappijen namen daarom steeds vaker vrouwen aan.

Al snel bleek dat het aannemen van mooie, jonge vrouwen in een dienstbare rol nóg een pluspunt met zich meebracht: het trok passagiers aan. Het waren destijds namelijk grotendeels mannen die voor hun werk reisden. Wat eerst een manusje‑van‑alles‑functie was, werd ineens een geseksualiseerde glamourjob, inclusief die idiote eisen aan het uiterlijk. In de jaren dertig droegen de stewardessen van KLM nog een zakelijk ogend double‑breasted uniform, maar in 1957 werd er een echt modehuis aangetrokken, Gerzon, dat een vrouwelijker variant ontwierp. Ook elders in de wereld werden de uniformen steeds vaker ontworpen door grote modehuizen als Nina Ricci, Dior en Pucci, waardoor de uniformen steeds modieuzer werden en de rokjes korter. Onderin kun je een galerie vinden van de advertenties uit die tijd, waar het seksisme af druipt.

We gaan weer vooruit in de tijd, naar de jaren zeventig.

Het was 1973 toen de twintigjarige Gerry Bouma – die eigenlijk journalistiek had willen studeren maar werd uitgeloot – een contract bij KLM tekende voor vijf jaar en tien maanden, de standaardtermijn voor stewardessen.

Het jaar 1975 werd door de VN uitgeroepen tot het Internationale Jaar van de Vrouw. In Nederland leidde dat in 1976 tot Kamervragen over ongelijke behandeling van vrouwen in verschillende sectoren, waaronder de luchtvaart. De stewardessen bij KLM kregen nooit anders dan tijdelijke contracten en promotie was uitgesloten, terwijl mannelijke collega’s wél vaste contracten kregen en konden doorgroeien. Uiteindelijk werd de KLM gedwongen om vrouwen dezelfde contractvormen te geven.

Bouma werkte op dat moment als assistent-purser, een functie die ook door mannen werd vervuld. Een vast contract was een stap vooruit, maar al snel ontdekte ze dat ze ruim 800 gulden per maand minder ontving dan haar mannelijke collega’s. Naast haar werk studeerde Bouma politicologie, en ze ontdekte dat de Wet Gelijk Loon (die in 1980 op zou gaan in de Wet gelijke behandeling van mannen en vrouwen) haar de mogelijkheid bood om het salarisverschil juridisch aan te vechten. Samen met feministisch advocate Gabi van Driem trok ze ten strijde, wat zou leiden tot een jarenlange marathon. Het was voor rechters nieuwe materie, dus ze wezen haar zaak elke keer af. Na een gevecht van bijna twintig jaar, ondersteund door advocaten, vakbonden en vrouwenbewegingen zoals Dolle Mina en Man Vrouw Maatschappij, werd Bouma in 1992 door de Hoge Raad in het gelijk gesteld. Ze kreeg al haar achterstallige salaris alsnog uitbetaald, en vanaf dat moment moest KLM vrouwen volledig gelijk behandelen in loon en doorgroeimogelijkheden.

In 2023 werd Bouma benoemd tot Ridder in de Orde van Oranje-Nassau, als erkenning voor haar cruciale rol in het bereiken van gelijke beloning voor vrouwelijk cabinepersoneel en haar decennialange inzet voor onder meer Vluchtelingenwerk.

De stewardessenstrijd is een van de steentjes in de schoenen van vrouwen, maar ook een van de steentjes die een rimpeling hebben veroorzaakt – een rimpeling die, samen met alle andere rimpelingen, uiteindelijk tot steeds hogere golven zou leiden.

En die gekke titel van dit stukje? Eind jaren vijftig was een van de reclame-taglines in de VS: “Even an air hostess should look like a girl.” Pas als je het omdraait realiseer je je hoe dit soort schijnbaar onschuldige zinnetjes hebben bijgedragen aan de seksualisering van meisjes. Maar dat is weer een ander steentje…

 

—

 

Het loonverschil tussen mannen en vrouwen in Nederland:
Begin jaren 70 – ca 25%
Eind jaren 70 – ca 22%
Jaren 80 – 20%
Rond 1990 – ca 18%
2026 – ca 14%

In de podcast Bouma versus KLM (2026) van NPO kun je het hele verhaal van Bouma beluisteren.
In de VS was het protest van stewardessen veel zichtbaarder voor het publiek. In de podcastserie Flight or Fight (seizoen 6 van The Girlfriends) van Nell McShane Wulfhart, de schrijver van The Great Stewardess Rebellion (2022), kun je hier alles over horen.

Nieuwsgierig naar andere steentjes die bijdroegen aan golven? Dan vind je Ruby Bridges en de Little Rock Nine, of Lily Parr en hoe vrouwenvoetbal een achterstand opliep misschien ook leuk om te lezen.